ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਧਨਖੜ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਡੀ.ਐੱਸ. ਵੀਰਈਆ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਕਿਤਾਬ ‘ਅੰਬੇਡਕਰ ਕੇ ਸੰਦੇਸ਼’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਪੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਾ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਉਹ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਉਹ ਨੀਂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਦਾ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ 42ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਸਮਾਜਵਾਦੀ’, ‘ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ’ ਅਤੇ ‘ਅਖੰਡਤਾ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ ਗਏ ਸਨ।”
ਸ਼੍ਰੀ ਧਨਖੜ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਦੌਰ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਐਮਰਜੈਂਸੀ-ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ – ‘ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ’ – ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੁਦ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਸੀ? ਇਸਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਇਹ ਉਦੋਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਦਲ ਗਈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ – ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਸਨ।” ਸ਼੍ਰੀ ਧਨਖੜ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬੈਂਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਸੰਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
